Afgelopen jaar verscheen het ‘Tussenrapport van het monitor- en evaluatieonderzoek praktijkgericht programma vmbo (pgp)’. Het rapport is opgesteld in opdracht van het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO) en uitgevoerd door een consortium van onderzoeksorganisaties zoals ResearchNed, Sardes, ROA en KBA Nijmegen. Het rapport volgt de invoering en uitvoering van het pgp op vmbo-scholen die deelnemen aan de landelijke pilot. Het doel is te onderzoeken in hoeverre het pgp bijdraagt aan de beoogde doelen, en welke knelpunten, kansen en verbeteringen zich aandienen in de praktijk.
Het volledige rapport is hier te bekijken: Tussenrapport Monitor- en evaluatieonderzoek PGP 2024 (pdf)
In dit artikel vatten we het rapport voor je samen in begrijpelijke taal. Vervolgens laten we zien hoe je – aan de hand van concrete onderwijsmiddelen – kunt inspelen op de belangrijkste aandachtspunten en zorgen die in het rapport naar voren komen.
Wat is het pgp ook alweer?
Het praktijkgericht programma is ontstaan als voorbereiding op de Nieuwe Leerweg, waarin de theoretische (tl) en gemengde leerweg (gl) in het vmbo zouden worden samengevoegd. Hoewel die stelselwijziging voorlopig is uitgesteld, blijft het pgp wél in ontwikkeling. In het programma voeren leerlingen realistische opdrachten uit voor externe opdrachtgevers (zoals bedrijven, instellingen of gemeenten). Tegelijkertijd ontwikkelen zij praktische, sociale en onderzoekende vaardigheden die relevant zijn voor hun vervolgopleiding én toekomst.
In het monitoronderzoek van 2024 staan drie doelen centraal:
- Leerlingen beter voorbereiden op vervolgonderwijs (mbo of havo)
- Leerlingen praktische ervaring laten opdoen
- Leerlingen activeren en motiveren in hun leerhouding
Wat gaat er goed?
Uit de gesprekken met strategische partners, scholen, docenten en leerlingen blijkt dat het pgp op verschillende terreinen impact heeft. Leerlingen laten in veel gevallen een hogere motivatie en betrokkenheid zien. Ze vinden het zinvol om te werken aan opdrachten die buiten de school plaatsvinden of verbonden zijn aan echte vraagstukken. Deze realiteitszin helpt hen niet alleen om zich voor te bereiden op vervolgonderwijs, maar ook om zicht te krijgen op hun interesses en mogelijkheden. Vooral in leerjaar 4 zijn leerlingen positiever over het pgp dan in leerjaar 3.
Ook docenten signaleren dat leerlingen zelfstandiger worden, beter leren plannen en vaker verantwoordelijkheid nemen. Veel docenten geven aan dat het begeleiden van het pgp hen uitdaagt in hun rol. Ze moeten meer coachen en minder zenden, en leren zelf ook bij over projectmatig werken en het begeleiden van reflectiegesprekken.
Sommige scholen geven aan dat het pgp leidt tot bredere curriculumontwikkeling: er ontstaat ruimte voor meer praktijkgerichtheid in het hele vmbo-programma, bijvoorbeeld door koppelingen te maken met AVO-vakken of doorlopende leerlijnen op te zetten.
Wat zijn de zorgen?
Tegelijkertijd brengt het rapport ook belangrijke aandachtspunten naar voren. Veel scholen worstelen nog met de positionering van het pgp binnen het bredere curriculum. In de meeste gevallen is het pgp een apart vak, zonder duidelijke verbinding met andere vakken of met loopbaanoriëntatie (LOB). Daardoor wordt nog niet optimaal gebruikgemaakt van de kansen die het programma biedt om basisvaardigheden of reflectieve vaardigheden te versterken.
Ook is er sprake van grote verschillen in kwaliteit, organisatie en inhoudelijke invulling tussen scholen. Er is momenteel geen vast kwaliteitskader of centrale toetsing, wat enerzijds ruimte geeft voor maatwerk, maar anderzijds leidt tot onduidelijkheid en versnippering. Het risico bestaat dat het pgp op de ene school heel anders wordt ervaren dan op de andere.
Docenten geven aan dat de tijdsinvestering groot is. Het ontwikkelen van opdrachten, onderhouden van contacten met bedrijven en begeleiden van leerlingen vraagt veel extra inzet, terwijl er vaak al sprake is van werkdruk of personeelstekorten.
Daarnaast is samenwerking met externe opdrachtgevers (bedrijven of mbo-scholen) in veel gevallen nog beperkt. Scholen geven aan dat het lastig is om zulke netwerken op te bouwen, zeker als er nog weinig ervaring is of weinig draagvlak in de regio.
Tot slot is er aandacht voor kansengelijkheid. Docenten zien dat vooral zelfstandig werkende en assertieve leerlingen profiteren van de vrijheid die het pgp biedt. Minder vaardige leerlingen haken eerder af, tenzij zij actief worden ondersteund en begeleid. Scholen moeten hier bewust op sturen, maar doen dat lang niet altijd.
Hoe ga je hiermee aan de slag? Praktische oplossingen voor het pgp
Om het pgp krachtiger en effectiever te maken, zijn er inmiddels verschillende onderwijsmiddelen ontwikkeld die scholen kunnen inzetten – afgestemd op de uitdagingen die hierboven beschreven zijn. Onderwijsmiddelen gemaakt voor en door docenten, met input van pgp-pilot scholen en ontwikkeld met de pgp-uitgangspunten en examenprogramma’s als basis. Op pgpvmbo.nl/onderwijsmiddelen vind je een overzicht. Hieronder leggen we uit hoe deze middelen aansluiten op de aanbevelingen uit het rapport.
Betere integratie met LOB en reflectie
Ons digitale leerportaal met LOB-portfolio maakt het mogelijk om reflectiegesprekken, loopbaankeuzes en leervorderingen systematisch bij te houden. Zo sluit het pgp beter aan op het bredere loopbaanprogramma van de school. Naast pgp-docenten kunnen ook andere docenten, mentoren en bijvoorbeeld de decaan een gratis account om de portfolio’s in te zien.
Daarnaast bevat onze Toolbox met werkvormen meer dan 40 concrete kaarten om o.a. reflectie, samenwerking en zelfstandigheid te bevorderen.
Structuur én flexibiliteit
Door bij projecten te werken met het vijf-fasenmodel (voorbereiden, inleven, bedenken, maken, opleveren) krijgen leerlingen én docenten houvast. Tegelijkertijd is er ruimte om opdrachten zelf vorm te geven en aan te passen aan de eigen omgeving.
Met zowel 10+ Doe-projecten (meer structuur) als Challenge-projecten (meer openheid) kun je differentiëren op niveau en behoefte.
Lagere werkdruk voor docenten
Onze alles-in-1 pakketten zijn volledig examendekkend en bevatten alles wat je nodig hebt om het pgp vorm te geven: lessen, handleidingen, opdrachten, LOB-elementen en toetsing. Daardoor hoef je niet alles zelf te ontwikkelen. Ook zijn de materialen modulair opgebouwd: je kunt klein beginnen, met één project, en van daaruit uitbreiden.
Ondersteuning van álle leerlingen
De combinatie van gestructureerde én open projecten biedt mogelijkheden voor maatwerk. In de praktijk blijkt dat juist minder zelfstandige leerlingen veel hebben aan duidelijke stappen en kaders, en onze projecten bieden dat.
Daarnaast bieden wij Skills-modules aan waarin leerlingen in korte tijd vaardigheden aanleren zoals presenteren, plannen of werken met techniek. Dat vergroot hun zelfvertrouwen. Deze modules zijn ook makkelijk in te zetten tijdens het mentoruur of andere vakken zoals Nederlands.
Ook zonder netwerk starten
Niet elke school heeft al een netwerk met bedrijven of instellingen. Daarom bieden wij 10+ uitdagende en eigentijdse Doe-projecten aan die je ook zonder externe partner kunt uitvoeren. Je kunt er wél altijd later voor kiezen om dat verder op te bouwen. We geven je ook tips om contact te leggen met de omgeving, zonder dat je meteen groots hoeft te denken.
Het belangrijkste: het pgp moet bij jou passen
Wat je uit dit alles kunt concluderen: er is geen “one size fits all”. Het pgp werkt het best wanneer het past bij jouw klas, jouw leerlingen, jouw schoolvisie en jouw regio. Daarom gaan wij graag met je in gesprek – via bijvoorbeeld Teams – om samen te kijken naar jouw situatie. Of je nu al volop bezig bent met het pgp, of juist nog aan het oriënteren bent. En of je dat nu wilt doen met onze onderwijsmiddelen, of juist met je eigen aanpak. We denken graag met je mee! Plan eenvoudig een afspraak via pgpvmbo.nl/digitaalgesprek. We kijken ernaar uit om met je te sparren.
Bron rapport
van Casteren, W., Studulski, F., Helmich, E., Baumann, S., Bakens, J., Eijkenboom, D., Prevoo, T., de Groot , J., van Helvoirt, D., Derks, I., & Muskens, M. (2025). Rapportage pilots praktijkgericht programma (pgp) vmbo: Rapport 2024. Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek. ROA External Reports https://www.nro.nl/sites/nro/files/media-files/tussenrapport_-_monitor-_en_evaluatieonderzoek_pilots_praktijkgericht_programma_2024.pdf
