Ken je dat moment waar je leerlingen een opdracht geeft en de energie meteen wegzakt? Of dat je merkt dat sommigen niet weten waar te beginnen, terwijl anderen juist alle kanten opvliegen? In het praktijkgericht programma (pgp) zien we dit regelmatig. Leerlingen krijgen vrijheid, maar hebben structuur nodig om die goed te benutten. En jij als docent zoekt manieren om ze zelfstandig, creatief én doelgericht te laten werken. Dáár komen werkvormen om de hoek kijken.
Projectgericht werken vraagt iets anders van jou als docent. Je bent minder zender, meer begeleider. En dat is precies waarom werkvormen binnen het praktijkgericht programma (pgp) zo’n onmisbare rol spelen. In dit artikel lees je waarom het inzetten van werkvormen een krachtig didactisch middel is, hoe het bijdraagt aan eigenaarschap en creativiteit bij leerlingen, en hoe je onze Toolbox slim kunt gebruiken in jouw lespraktijk.
Waarom werkvormen een verschil maken
Werkvormen zijn geen invuloefeningen of tijdvulling. Ze zijn krachtige tools om denken, doen en samenwerken te stimuleren. En juist in het pgp, waar leerlingen zelf aan het roer staan van hun leerproces, zijn die activerende elementen essentieel. Volgens onderwijskundige theorieën (zoals de Zelfdeterminatietheorie van Deci & Ryan en de principes van activerende didactiek) heeft een leerling drie basisbehoeften om tot leren te komen: autonomie, competentie en verbondenheid. Goede werkvormen ondersteunen precies die drie:
- Autonomie: leerlingen maken keuzes binnen hun project en kiezen passende tools;
- Competentie: ze werken stap voor stap toe naar tastbaar resultaat;
- Verbondenheid: samenwerken staat centraal bij veel van de werkvormen.
De Zelfdeterminatietheorie benadrukt dat motivatie van binnenuit komt als leerlingen zich bekwaam voelen, invloed mogen uitoefenen en zich verbonden weten met anderen. Werkvormen geven structuur zónder te beperken. Ze begeleiden zonder over te nemen, waardoor leerlingen zichzelf kunnen ontwikkelen binnen kaders die jij hebt vormgegeven.
Daarnaast sluit het gebruik van werkvormen naadloos aan bij formatief evalueren: leerlingen krijgen continue feedback, reflecteren op hun eigen proces en werken doelgericht aan hun leerdoelen. Dat maakt het leerproces transparanter en betekenisvoller – voor hen én voor jou. Werkvormen zijn dus niet alleen praktisch, ze zijn ook pedagogisch en didactisch doordacht. Je stimuleert eigenaarschap en vergroot het leerplezier.
Wat is de Toolbox?
De Toolbox is speciaal ontwikkeld voor projectgericht onderwijs. Hij bestaat uit meer dan 40 werkvormen, ingedeeld in drie sets, verdeeld over verschillende categorieën:
Team.
Deze tools helpen leerlingen om samenwerkingsvaardigheden te ontwikkelen en duidelijke teamafspraken te maken. Denk aan rollen verdelen, onderling vertrouwen opbouwen en effectief communiceren binnen het projectteam.
Afvragen.
Tools in deze categorie stimuleren nieuwsgierigheid en onderzoekend denken. Leerlingen leren goede (onderzoeks)vragen te stellen en het probleem of onderwerp van hun project scherp te krijgen.
Onderzoeken.
Deze tools helpen bij het verzamelen van informatie en het analyseren van bestaande producten, gebruikers of situaties. Ze stimuleren leerlingen om met een open en kritische blik de wereld om zich heen te verkennen.
Begrijpen
Tools die leerlingen helpen om informatie te verwerken en betekenis te geven aan wat ze onderzocht hebben. Ze brengen structuur aan in de kennis en maken abstracte informatie visueel of verhalend concreet.
Bedenken.
Deze creatieve tools zijn bedoeld om ideeën te genereren en divergent denken te stimuleren. Ze zorgen voor originele oplossingen, ook als leerlingen vastlopen of blijven hangen in bekende denkpatronen.
Kiezen.
Hiermee leren leerlingen kritisch te reflecteren op hun eigen ideeën en onderbouwde keuzes te maken. Het gaat om het selecteren van de beste opties voor verdere uitwerking.
Maken.
Tools waarmee leerlingen aan de slag gaan met het ontwikkelen van een prototype, product of uitwerking. Deze fase draait om vormgeven, testen en aanpassen.
Testen.
In deze categorie draait het om feedback ophalen, testen bij gebruikers en het verbeteren van het product. Leerlingen leren kritisch naar hun werk te kijken en anderen actief te betrekken in het ontwikkelproces.
Presenteren.
Deze tools helpen leerlingen om hun project of product effectief te presenteren. Ze oefenen met overtuigend spreken, storytelling en visuele ondersteuning.
Afronden.
Reflecteren, evalueren en afsluiten staan centraal. Leerlingen leren terugblikken op hun proces, opbrengsten benoemen en persoonlijke groei zichtbaar maken.
Bedrijf.
Deze tools verbinden het project aan het werkveld en maken de brug naar ondernemerschap of beroepspraktijk. Leerlingen leren organisatiestructuren begrijpen en vertalen naar hun eigen project.
Elke tool bevat heldere instructies op leerlingniveau. Leerlingen kunnen dus zelfstandig aan de slag. En jij bepaalt of je de werkvormen sturend, begeleidend of volledig zelfstandig inzet. De werkvormen ondersteunen alle fases van het projectproces: van eerste idee tot eindpresentatie. Dankzij de visuele en duidelijke opbouw vinden jij en je leerlingen eenvoudig de juiste werkvorm op het juiste moment.
Werkvormen in de praktijk: 4 concrete voorbeelden
Benieuwd hoe je de tools uit de Toolbox in het praktijkgericht programma (pgp) inzet? We horen vaak van docenten dat ze graag eerst even willen ervaren hoe het werkt. Daarom kun je nu gratis een set Tools downloaden. Zo kun je zelf uitproberen hoe je met deze werkvormen structuur, eigenaarschap en creativiteit in je lessen brengt. Om je op weg te helpen laten we hier een aantal praktijkvoorbeelden . Dit zijn situaties die we van scholen teruggekregen hebben: herkenbare projecten waarin één Tool het verschil maakte – en het vervolg richting gaf.
Tool Stille Brainstorm (Categorie: Bedenken)
Stel je voor: je leerlingen starten een project over het verduurzamen van de schoolkantine. Ze moeten zelf ideeën aandragen voor acties of producten die bijdragen aan minder afval, gezondere keuzes of lokale inkoop. Met de tool Stille Brainstorm begin je het proces zonder dat de luidste stem overheerst. Iedereen schrijft eerst individueel drie ideeën op. Daarna geven ze hun blad door, en voegen de volgende leerlingen suggesties en aanvullingen toe. Dit herhaal je net zo lang tot iedereen van elkaar heeft kunnen leren.
Deze aanpak levert een brede verzameling ideeën op – ook van leerlingen die normaal wat meer op de achtergrond blijven. De input is rijk en divers, en doordat er in stilte gewerkt wordt, ontstaat er focus en ruimte voor creatief denken. Jij als docent kunt daarna gemakkelijk samen met de klas ideeën clusteren of selecteren voor verdere uitwerking. Een mooie vervolgstap is om groepjes elk een top drie van ideeën te laten kiezen, en die vervolgens te onderzoeken met een tool als Kijk en vergelijk of Interview.
Tool Klok (Categorie: Bedenken)
Tijdens een project rond het thema ‘gezond leven’ krijgen leerlingen de opdracht een campagne te ontwikkelen die leeftijdsgenoten aanspreekt. Het doel: gezond gedrag stimuleren, op een manier die werkt. Om de ideeënstroom los te trekken gebruik je de tool Klok. Leerlingen bedenken eerst twaalf losse ideeën, bijvoorbeeld over mogelijke locaties, vormen van media, slogans of invalshoeken. Die ideeën verdelen ze over een klok van twaalf uur. Vervolgens gooien ze met twee dobbelstenen: het eerste getal bepaalt het ene idee, het tweede getal (plus zes) het andere.
Zo ontstaan onverwachte combinaties. Bijvoorbeeld: TikTok-challenge op het schoolplein, of gezonde snackverpakkingen met persoonlijke quotes. Het combineren dwingt leerlingen om verder te denken dan hun eerste ingevingen. Dit levert originele, frisse concepten op en brengt lucht en energie in het creatieproces. Wanneer de groep voldoende ideeën verzameld heeft, kun je samen bekijken welke het meest kansrijk zijn. Die selecteer je, en met de tool Check laat je leerlingen vervolgens onderbouwen waarom juist dát idee het beste past bij hun doelgroep en projectdoel.
Tool Kijk en Vergelijk (Categorie: Onderzoeken)
In een project over productdesign krijgen leerlingen de opdracht een duurzaam verpakkingsontwerp te maken. Maar hoe ontwerp je iets goeds, zonder dat je weet wat er al bestaat? Met de tool Kijk en vergelijk verzamel je drie bestaande verpakkingen, bijvoorbeeld van drinken, snacks of cosmetica. De leerlingen analyseren ze systematisch: op vorm, materiaal, gebruiksgemak, uitstraling en andere opvallende kenmerken. Wat is uniek aan elk product? Wat hebben ze gemeen? En wat ontbreekt er?
Deze werkvorm leert leerlingen scherp observeren en stimuleert hen om best practices én verbeterpunten te herkennen. De opbrengst: inzicht in wat werkt en wat juist niet. Deze analyse vormt een concrete basis voor de volgende stap in het project. Laat leerlingen op basis van hun observaties ontwerpcriteria formuleren en gebruiken bij het ontwikkelen van hun eigen verpakkingsidee. De tool Schets is hiervoor een logische vervolgstap.
Tool Feedback Matrix (Categorie: Testen)
Aan het einde van een project over gezonde voeding presenteren leerlingen hun ontwerp: een informatieposter voor brugklassers. Ze willen weten of hun boodschap duidelijk, aantrekkelijk en effectief is. Met de tool Feedback Matrix organiseer je een testmoment. Andere leerlingen of docenten bekijken de poster en vullen het werkblad in: wat vinden ze leuk, wat minder, wat mag echt niet verdwijnen, en wat frustreerde hen?
Zo verzamelen de leerlingen gerichte feedback vanuit meerdere perspectieven. Ze leren ontvangen én interpreteren van terugkoppeling, en krijgen inzicht in wat wel en niet werkt aan hun product. Dit helpt hen om een verbeterde versie te maken. Als vervolg kun je ze laten verantwoorden wat ze aangepast hebben en waarom. Een tool als STARR of Plus Min sluit hier mooi op aan, omdat die helpt om die reflectie gestructureerd te verwoorden.
Hoe zet jij het in?
De kracht van werkvormen zit in de afwisseling en de autonomie die je leerlingen biedt. Jij bepaalt de mate van sturing. Begin klein: kies per projectfase één passende tool en bespreek kort hoe leerlingen ermee werken. Breid daarna uit. Start bijvoorbeeld met een klasbrede brainstorm met Tool Brainwave, daarna kies je samen welke ideeën verder onderzocht worden. Laat leerlingen zelfstandig een Tool STARR-reflectie invullen aan het eind van een projectweek. Geef groepjes elk een andere onderzoekstool (zoals Tool Video observatie of Tool Interview) en laat ze hun bevindingen delen met de klas.
Door te variëren in aanpak en keuzevrijheid te bieden, werk je toe naar een klas vol zelfsturende projectwerkers. En dat is precies wat je met het pgp wil bereiken.
En nu jij: probeer het zelf
Ben je benieuwd hoe het voelt om te werken met de Toolbox? We hebben een gratis pdf met een aantal voorbeeldtools voor je klaargezet. Zo kun je zelf ervaren wat het effect is van gestructureerd, zelfstandig en creatief werken. Wil je meer weten of in gesprek over hoe je het pgp bij jullie op school kunt vormgeven? Neem contact met ons op of bestel direct de complete Toolbox. Laat jouw leerlingen groeien met structuur én vrijheid. De Toolbox helpt je op weg.
